Chợ Chà Là, Ấp Chà Là, Xã Trần Phán, Huyện Đầm Dơi, Cà Mau không chỉ là một địa danh đơn thuần, mà còn là vùng đất ghi dấu những trang sử hào hùng của dân tộc Việt Nam. Nơi đây là chứng nhân của chiến công vang dội trong kháng chiến chống Mỹ, góp phần quan trọng vào việc bảo vệ và mở rộng vùng giải phóng ở cực Nam Tổ quốc. Hiểu về Chợ Chà Là là khám phá một phần lịch sử Cà Mau hào hùng, nơi tinh thần chiến đấu kiên cường được thể hiện rõ nét, khẳng định giá trị lịch sử to lớn của khu vực trọng điểm này đối với du khách và những ai quan tâm đến di sản văn hóa.
Địa Chỉ Chợ Chà Là, Xã Trần Phán, Huyện Đầm Dơi, Cà Mau Và Ý Nghĩa Lịch Sử
Chỉ đường tới Chợ Chà Là, Ấp Chà Là, Xã Trần Phán, Huyện Đầm Dơi, Cà MauChợ Chà Là tọa lạc tại Ấp Chà Là, thuộc Xã Trần Phán, Huyện Đầm Dơi, Tỉnh Cà Mau. Vị trí này cách trung tâm Thành phố Cà Mau khoảng 30km về phía Đông – Nam. Đây là một cứ điểm chiến lược quan trọng trong thời kỳ chiến tranh.
Chà Là kiểm soát vùng tam giác ba huyện trọng yếu: Cái Nước, Đầm Dơi và Năm Căn. Do đó, quân đội Mỹ và chính quyền Sài Gòn đã xây dựng Chà Là thành một cứ điểm kiên cố. Mục đích nhằm khống chế, chia cắt vùng căn cứ cách mạng của quân giải phóng.
Chiến Dịch Đầm Dơi – Cái Nước – Chà Là: Bản Anh Hùng Ca Năm 1963
Tháng 9 năm 1963, Khu ủy và Bộ Tư lệnh Quân khu (T3), Tỉnh ủy cùng Ban Chỉ huy Quân sự tỉnh Cà Mau đã thống nhất chủ trương mở một chiến dịch quân sự lớn. Mục tiêu chính là tiêu diệt, làm suy yếu sinh lực địch. Đồng thời, chiến dịch hỗ trợ quần chúng nổi dậy, mở rộng các vùng giải phóng.
Đầm Dơi và Cái Nước, hai chi khu (quận lỵ) cách nhau 20km ở phía Nam Cà Mau, được chọn làm mục tiêu tấn công chính. Bộ Tư lệnh Quân khu quyết định đánh chiếm cả hai chi khu này trong cùng một đêm. Ngoài ra, quân ta còn tiến công các đồn bốt xung quanh và chặn đánh quân địch tăng viện. Cùng lúc đó, các hậu cứ, sân bay và sở chỉ huy địch ở Cần Thơ, Sóc Trăng cũng bị đẩy mạnh tấn công. Chiến dịch được triển khai bằng ba mũi giáp công: nhổ đồn bốt, phá ấp chiến lược. Thời gian nổ súng thống nhất diễn ra vào đêm ngày 09 rạng sáng ngày 10 tháng 9 năm 1963.
Diễn Biến Trận Đánh Chi Khu Đầm Dơi
Địa Thế Và Lực Lượng Địch Tại Đầm Dơi
Chi khu Đầm Dơi là một cứ điểm được xây dựng rất kiên cố từ năm 1955. Nơi đây bao gồm một tứ giác dinh quận và một đồn tam giác. Xung quanh chi khu và Hội đồng xã có tường bao bọc vững chắc. Các góc tường được bố trí lô cốt bằng bê tông.
Bên ngoài bờ tường có hàng rào thép gai và bãi mìn dày đặc. Giữa tứ giác dinh quận có một tháp canh cao khoảng 7 mét, trang bị hỏa lực mạnh. Quân số địch tại đây gồm 177 tên, bao gồm một đại đội bảo an, một trung đội dân vệ, cảnh sát và Hội đồng xã Tân Duyệt. Chúng được trang bị súng bộ binh cá nhân, hai súng cối 81 ly, hai súng cối 60 ly và một đại liên 30.
Kế Hoạch Tấn Công Của Quân Giải Phóng
Về phía lực lượng ta, Tiểu đoàn U Minh 1 được tăng cường một trung đội cảnh sát đặc công và một đại đội DKZ 75 của Quân khu. Nhiệm vụ chính là vận động tập kích, tiêu diệt toàn bộ quân địch, san bằng Chi khu Đầm Dơi. Đồng thời, lực lượng này hỗ trợ quần chúng phá ấp chiến lược.
Ban Chỉ huy trận đánh Chi khu Đầm Dơi bao gồm các đồng chí Nguyễn Đệ (Ba Trung), Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn U Minh 1. Ngoài ra, còn có đồng chí Vưu Hoài Thanh (Tư Bằng), Tỉnh ủy viên, Bí thư Đảng ủy. Đồng chí Hai Bằng, Chính trị viên kiêm Tiểu đoàn phó, cũng là thành viên quan trọng.
Khoảnh Khắc Lịch Sử Và Kết Quả Trận Đánh
Đúng 03 giờ sáng ngày 10 tháng 9 năm 1963, Tiểu đoàn đã bí mật triển khai xong các mũi tấn công và vào được vị trí chiến đấu. Đến 04 giờ 10 phút cùng ngày, lực lượng ta đồng loạt nổ súng tiến công. Chiến sự diễn ra vô cùng ác liệt và đầy cam go.
Sau hai giờ chiến đấu kiên cường và dũng cảm, Tiểu đoàn đã cơ bản tiêu diệt quân địch trong Chi khu Đầm Dơi, đồn Nhà Lầu và Hội đồng xã. Kết quả là ta đã diệt 110 tên địch, bắt sống 48 tên. Quân ta thu giữ 86 súng, trong đó có một cối 60mm và 5 máy thông tin. Ngoài ra, nhiều đồ dùng quân sự cũng được tịch thu. Về phía ta, 14 đồng chí hy sinh và 27 đồng chí bị thương.
Tiểu đoàn U Minh 1 triển khai pháo trong trận chiến Đầm Dơi lịch sử, Cà Mau 1963. Ảnh tư liệu.
Sau chiến thắng Chi khu Đầm Dơi, Tiểu đoàn U Minh 1 rút về tạm dừng ở rạch Bàu Sen, cách phía Nam Chi khu 7km. Khi bộ đội ta chưa kịp đào công sự, địch đã nhanh chóng cho máy bay ném bom và bắn phá. Chúng đổ quân phản kích dữ dội. Quân ta tiếp tục chiến đấu và gây thiệt hại nặng cho một Tiểu đoàn của địch.
Hơn 200 tên địch bị diệt, bị thương và bị bắt sống. Quân ta cũng bắn rơi 3 máy bay và làm bị thương 6 chiếc khác. Riêng du kích xã Tân Duyệt đã bắn hư 1 máy bay và thu 12 súng. Ngay trong ngày đó, địch đổ quân xuống ấp Tân Hiệp Lợi để phản kích và giữ xác máy bay rơi. Đồng thời, địa phương quân Đầm Dơi đã tổ chức tập kích địch đang cụm quân dã ngoại. Do địa hình không thuận lợi, địch lại ở trên các bờ đìa, bờ ruộng, còn quân ta thì ngoài ruộng nước. Vì vậy, khi nổ súng, ta chỉ diệt được một số tên địch.
Diễn Biến Trận Đánh Chi Khu Cái Nước
Vị Trí Chiến Lược Và Hệ Thống Phòng Thủ Của Địch
Chi khu Cái Nước nằm cách Tiểu khu An Xuyên 32km về hướng Tây Nam, trên tuyến Quốc lộ 1A nối Cà Mau với Năm Căn. Chi khu này có hai tứ giác dinh quận. Cách dinh quận khoảng 500m về phía Bắc có một đồn tam giác (đồn Lộ Gòn). Cách 500m về phía Tây Nam cũng có một đồn tam giác khác (đồn Bà Lộc). Ngoài các đồn chính, xung quanh dinh quận còn có nhiều tháp canh.
Chi khu Cái Nước được xây dựng kiên cố từ năm 1955. Xung quanh chi khu có bờ tường và hàng rào thép gai kết hợp với nhiều bãi mìn và ụ chiến đấu. Tất cả tạo thành một hệ thống phòng thủ hỗn hợp, liên hoàn và vững chắc. Quân số địch tại đây khoảng 200 tên. Lực lượng này bao gồm một đại đội bảo an, ba trung đội dân vệ cùng với bộ máy hành chính quận và Hội đồng xã Tân Hưng Đông. Ngoài trang bị cá nhân cho bộ binh, chúng còn có hai súng cối, ba đại liên và mười trung liên. Hệ thống phòng thủ bên trong chi khu còn được bổ trợ bởi một mạng lưới tình báo, gián điệp hoạt động ở vòng ngoài để theo dõi các hoạt động của ta.
Lực Lượng Và Kế Hoạch Tấn Công
Về phía lực lượng ta, trận đánh Cái Nước bao gồm Tiểu đoàn 306, đơn vị chủ lực Khu do đồng chí Trần Tứ Phương (Kiên Cường) làm Tiểu đoàn trưởng. Bên cạnh đó là địa phương quân hai huyện Cái Nước, Ngọc Hiển và du kích bốn xã xung quanh. Các đơn vị T70, T80 (đơn vị pháo phòng không) của Quân khu, Tiểu đoàn pháo cao xạ và bộ đội đặc công cũng được giao nhiệm vụ tiêu diệt Chi khu Cái Nước. Hàng trăm dân công cũng được huy động để phục vụ chiến đấu.
Ban chỉ huy trận đánh Chi khu Cái Nước gồm các đồng chí: Nguyễn Hoài Pho (Ba Mai) – Phó Tư lệnh, Tham mưu trưởng Quân khu. Đồng chí Trần Tứ Phương (Kiên Cường), Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 306 cũng tham gia. Đồng chí Đoàn Quang Vũ (Năm Tân), Chính trị viên Tiểu đoàn, và đồng chí Trần Mai Ân (Sáu Vui), Bí thư Huyện ủy Cái Nước kiêm Chính trị viên huyện đội, cũng là những thành viên chủ chốt.
Chiến Thắng Vang Dội Tại Cái Nước
Thực hiện theo kế hoạch đã định, đúng 0 giờ 30 phút ngày 10 tháng 9 năm 1963, các mũi tấn công của Tiểu đoàn 306 đồng loạt nổ súng. Sau một giờ chiến đấu ác liệt, quân ta cơ bản đã diệt xong dinh quận. Ngay sau đó, các đồn bốt xung quanh Chi khu cũng bị tiêu diệt hoàn toàn.
Kết quả, ta diệt tại chỗ 92 tên địch, trong đó có một đại úy. Ta bắt sống 84 tên, bao gồm cả quận trưởng và quận phó. 20 tên địch còn lại tìm cách chạy thoát. Quân ta thu 94 súng, trong đó có 4 khẩu cối 81 và 61. 18 vô tuyến điện và hơn 2 tấn đạn cũng được tịch thu. Lực lượng vũ trang của ta, cùng với hơn 800 dân công, đã san bằng đồn bốt. Việc này hỗ trợ quần chúng nổi dậy phá ấp chiến lược tại thị trấn Cái Nước.
Thu giữ chiến lợi phẩm sau chiến thắng Chi khu Cái Nước, Huyện Đầm Dơi, Cà Mau năm 1963. Ảnh tư liệu.
Bộ đội địa phương huyện Cái Nước, được Tiểu đoàn pháo binh yểm trợ, đã diệt tháp canh Cây Dương, tháp canh chợ, tháp canh Nam Cầu Sắt và tháp canh đầu lộ. Họ cũng diệt đồn Láng Tượng, cách Chi khu 700m, nơi có một đại đội bảo an và một đoàn bình định.
Sáng ngày 10 tháng 9 năm 1963, binh lính đồn Rau Dừa nghe tin Chi khu Cái Nước bị diệt, đã hoảng sợ bỏ đồn và rút chạy về hướng Rạch Ráng. Quân ta phục kích tại lộ xe, diệt một số tên, bắt sống hai tên và thu 7 súng. Đại đội địa phương huyện Cái Nước trụ lại bảo vệ dân công phá đồn đến hết ngày 10 tháng 9 năm 1963. Đồng thời, họ bắt thêm 11 tên lẩn trốn ở bãi dừa nước và thu thêm 1 súng.
Trận Đánh Quyết Định Tại Chợ Chà Là, Xã Trần Phán
Cứ Điểm Chà Là: Thành Trì “Bất Khả Xâm Phạm”
Cứ điểm Chà Là cách thành phố Cà Mau 30km về hướng Đông – Nam. Nơi đây là một cứ điểm kiên cố, có vai trò khống chế vùng tam giác ba huyện: Cái Nước, Đầm Dơi, Năm Căn. Mục đích của địch là đánh phá, chia cắt vùng căn cứ cách mạng của ta. Vì thế, chúng đã chốt giữ tại đây cả quân chủ lực và đại đội bảo an.
Chúng xây dựng một cứ điểm vững chắc và một ấp chiến lược mà chúng tự gọi là “bất khả xâm phạm”. Cứ điểm này được cấp trên của chúng tín nhiệm cao. Tên Tỉnh trưởng và Quận trưởng đã hai lần đến thăm và khen ngợi. Lực lượng địch đóng tại đây lên đến 300 tên, bao gồm một đại đội chủ lực thuộc Trung đoàn 32, Sư đoàn 21 Ngụy, và một đại đội bảo an hỗn hợp. Đây là một vị trí được xây dựng rất kiên cố. Bên trong bờ tường có nhiều tháp canh và ụ chiến đấu. Bên ngoài có hàng rào thép gai nhiều lớp, bãi mìn và lựu đạn dày đặc, tạo thành một hệ thống phòng thủ liên hoàn vững chắc.
Kế Hoạch Tác Chiến Và Phân Công Nhiệm Vụ
Về phía lực lượng ta, trận đánh này quy tụ nhiều đơn vị chủ lực và địa phương. Bao gồm Tiểu đoàn 306, Tiểu đoàn 207 súng máy phòng không Quân khu, lực lượng pháo binh hỗn hợp của Quân khu và Tiểu đoàn U Minh 1. Ngoài ra, còn có bộ đội địa phương hai huyện Ngọc Hiển (nay là huyện Đầm Dơi), Cái Nước. Du kích các xã Trần Phán, Quách Văn Phẩm, Đông Thới, Tân Hưng Đông và Tân Hưng cũng tham gia tích cực.
Ban chỉ huy trận đánh gồm các đồng chí: Nguyễn Hoài Pho (Ba Mai), Phó Tư lệnh, Tham mưu trưởng Quân khu. Đồng chí Huỳnh Kim Tấn (Tư Chờ), Phó Tư lệnh Quân khu cũng góp mặt. Cùng với đó là đồng chí Trần Văn Tập (Hai Đại), Trưởng ban Quân sự tỉnh Cà Mau, trực tiếp chỉ huy trận đánh.
Nhiệm vụ được giao cho các đơn vị như sau: Tiểu đoàn U Minh 1, phối hợp với bộ đội pháo binh và đặc công quân khu, có nhiệm vụ tiêu diệt cứ điểm chính. Lúc này, đồng chí Chín Tuyên, Trưởng ban tác chiến, làm Tiểu đoàn trưởng thay đồng chí Ba Trung. Một đại đội của Tiểu đoàn 306 cùng bốn trung đội địa phương huyện Cái Nước có nhiệm vụ chặn đánh quân viện đổ bộ đường không từ hướng Tây Bắc Chà Là. Đồng thời, du kích cũng tham gia đánh viện. Hai tiểu đoàn súng cao xạ được bố trí ở hướng Đông Chà Là. Địa phương quân Đầm Dơi và một bộ phận pháo ĐKZ quân khu bố trí gần vàm Nhị Nguyệt, có nhiệm vụ chặn viện đường thủy từ Cà Mau. Hai huyện Cái Nước và Đầm Dơi chuẩn bị 1.000 dân công để phục vụ chiến trường.
Cuộc Tấn Công Chớp Nhoáng Và Tiêu Diệt Cứ Điểm
Đúng 0 giờ ngày 23 tháng 11 năm 1963, ngày kỷ niệm 23 năm khởi nghĩa Nam Kỳ, trận tấn công vào cứ điểm Chà Là bắt đầu. Tiểu đoàn U Minh 1 nhanh chóng tấn công vào các cứ điểm chính. Tiểu đoàn 306 đánh các cứ điểm chung quanh và cùng lực lượng địa phương đánh viện.
Sau những loạt đạn của súng cối 81 bắn vào các mục tiêu bên trong và hàng loạt đạn ĐKZ 75 bắn vào lô cốt ngoại vi, các đơn vị ta nhanh chóng diệt các lô cốt xung quanh. Quân ta đánh sập đồn Giá Ngựa và hạ luôn hai vị trí đồn Chà Là.
Sau hơn 3 giờ chiến đấu quyết liệt với bộ binh, pháo bắn thẳng và pháo vòng cầu, ta đã tiêu diệt hoàn toàn vị trí Chà Là. Đồn Giá Ngựa bị đánh thiệt hại nặng. Quân ta tiêu diệt toàn bộ quân địch, bắt sống 30 tên và thu toàn bộ vũ khí. Đồng bào bị giam vào hai ấp chiến lược xung quanh Giá Ngựa và đồn Chà Là đã nổi dậy phá ấp chiến lược. Cùng bộ đội, họ san bằng đồn bốt và kéo về làng cũ. Một số tên địch sống sót chạy qua Khu nhà máy. Ta không tiêu diệt chúng để chúng kêu viện, theo đúng ý đồ chiến thuật đã định. Do đó, các đơn vị chủ lực của ta nhanh chóng triển khai vị trí chiến đấu, sẵn sàng đánh quân can viện của địch.
Lực lượng du kích xã, ấp cùng bộ đội ngụy trang công sự, trận địa. Họ giúp dân các vùng lân cận đào hầm trú ẩn tránh bom pháo. Bộ phận thông tin xã đã kịp thời dùng loa thông báo tin chiến thắng khắp các ấp. Đồng thời, họ nhắc nhở nhân dân cảnh giác và bình tĩnh đối phó với địch.
Đánh Bại Quân Can Viện: Minh Chứng Cho Chiến Thuật Tài Tình
8 giờ sáng ngày 24 tháng 11 năm 1963, địch tổ chức đổ quân can viện lần thứ nhất. 8 chiếc máy bay B26 tới ném bom ác liệt vào trận địa. Ta giữ bí mật lực lượng, chỉ cho một súng cao xạ bắn rơi 1 máy bay. Đến 09 giờ 30 phút, 20 máy bay lên thẳng H47 và 10 trực thăng võ trang hộ tống đến đổ quân. Bộ đội cao xạ của ta đồng loạt nổ súng, bắn hạ 1 trực thăng HU1A và 3 trực thăng H47 chở đầy lính. Bọn còn lại hoảng sợ, không dám hạ cánh.
Đến giữa trưa cùng ngày, địch tổ chức quân chi viện lần hai. 12 chiếc máy bay phản lực bỏ bom và bắn phá bình địa những vùng chúng nghi ngờ. Lực lượng ta kịp thời củng cố lại công sự. Tiếp đó, đoàn trực thăng H47 và phản lực chiến đấu gồm 40 chiếc ném bom, bắn phá ác liệt. Từng tốp trực thăng lao vào đổ quân. Tuy nhiên, trước hỏa lực đối kháng của ta, một số máy bay địch bị bắn rơi. Chúng buộc phải đổ quân cách xa trận địa 1km về phía Đông.
Theo lệnh chỉ huy, bọn lính ngoan cố lội đồng đánh về phía trận địa ta. Nhưng chúng đã bị lực lượng đánh viện của ta ngăn chặn, tiêu hao nặng nề. Chúng “chôn chân” giữa đồng lúa, không thể tiến lên được.
17 giờ chiều cùng ngày, quân địch, dưới sự yểm trợ của máy bay Khu Trục và máy bay phóng pháo, tổ chức đợt chi viện cuối. 19 máy bay vận tải quân sự C47 và 2 chiếc Đakôta thả một tiểu đoàn dù quân tổng dự bị xuống cặp hai bên sông Bảy Háp. Bộ đội cao xạ của ta đã bắn rơi 2 máy bay Đakôta còn đầy lính chưa kịp nhảy dù. Địch nhảy dù từ độ cao lớn, gió tạt hầu hết sang bờ kênh Hữu Ngạn. Nơi đây có nhiều trung đội địa phương quân huyện Cái Nước và Tiểu đoàn 306, cùng du kích đã trực sẵn. Quân dù bị đánh tan tác, phải tìm đường tháo chạy thoát thân.
Kết quả sau một ngày đêm chiến đấu, quân ta đã tiêu diệt cứ điểm Chà Là. Ta cũng diệt một ban hành chính quận Đầm Dơi và một trung đội dân vệ. Một đại đội chủ lực và một đại đội bảo an của địch bị đánh thiệt hại nặng. Ba đợt đánh quân can viện của địch đã bị thiệt hại nặng, bao gồm một tiểu đoàn lính dù và một tiểu đoàn chủ lực (thuộc trung đoàn 32, sư đoàn 21 ngụy). Tổng cộng, 300 tên địch bị loại khỏi vòng chiến đấu. Quân ta bắn rơi 19 máy bay (2 Đakôta, 1 B26, 1 khu trục, 15 máy bay lên thẳng – H47 và HU1A), thu 500 dù. Ngày 26 – 27 tháng 11 năm 1963, địch cho máy bay khu trục yểm trợ máy bay lên thẳng đến thu dọn chiến trường. Ta tiếp tục bắn rơi 2 máy bay lên thẳng. Dựa trên dữ liệu từ Google Maps và các tư liệu lịch sử được ghi chép lại, Chợ Chà Là vẫn là một địa điểm có ý nghĩa sâu sắc.
Lễ động thổ xây dựng Khu di tích Chiến thắng Chợ Chà Là, Ấp Chà Là, Xã Trần Phán, Huyện Đầm Dơi, Cà Mau.
Giá Trị Và Tầm Vóc Lịch Sử Của Chiến Thắng Đầm Dơi – Cái Nước – Chà Là
Chiến thắng Đầm Dơi – Cái Nước – Chà Là là một thành công lớn của quân dân ta. Chiến công này đã chứng minh hiệu quả của phương châm “hai chân, ba mũi” (vũ trang – chính trị – binh vận). Đây là sự phát huy sức mạnh tổng hợp của chiến tranh nhân dân. Chiến thắng này là một trong bảy trận thắng lớn của quân dân miền Nam trong năm 1963.
Ta đã tiêu diệt nhiều địch, gỡ bỏ nhiều đồn bốt và phá tan từng ấp chiến lược. Vùng giải phóng được mở rộng đáng kể. Đặc biệt, trận Chà Là không những loại địch ra khỏi vòng chiến đấu. Nó còn góp phần đánh bại chiến thuật “trực thăng vận và quân dù” của Mỹ – ngụy.
Ngày 18 tháng 8 năm 2016, di tích lịch sử Địa điểm chiến thắng Đầm Dơi – Cái Nước – Chà Là được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quyết định xếp hạng di tích lịch sử quốc gia. Việc này khẳng định tầm quan trọng và giá trị vĩnh cửu của những chiến công này. Để tìm hiểu thêm về các di tích lịch sử và địa điểm nổi tiếng khác tại Việt Nam, hãy truy cập hanoidep.vn.
Chiến thắng Đầm Dơi – Cái Nước – Chà Là là biểu tượng chói lọi của ý chí quật cường và tinh thần bất khuất. Đó là một phần không thể thiếu trong lịch sử kháng chiến của dân tộc ta. Chợ Chà Là, Ấp Chà Là, Xã Trần Phán, Huyện Đầm Dơi, Cà Mau là nơi ghi dấu những hy sinh và chiến công oanh liệt, mãi mãi là niềm tự hào của người dân Cà Mau và cả nước. Nơi đây không chỉ là một địa điểm trên bản đồ mà còn là một trang sử sống động, nhắc nhở về những giá trị truyền thống và bài học vô giá về độc lập, tự do.
Ngày Cập Nhật: Tháng 10 12, 2025 by Ngô Hồng Thái
