三山會館 – Hội quán Tam Sơn 118 Đ. Triệu Quang Phục, Phường 11, Chợ Lớn, Hồ Chí Minh: Kiến trúc cổ và tín ngưỡng người Hoa giữa lòng Sài Gòn

Nằm sâu trong khu phố người Hoa nhộn nhịp tại quận 11, 三山會館 – Hội quán Tam Sơn 118 Đ. Triệu Quang Phục, Phường 11, Chợ Lớn, Hồ Chí Minh là một trong những công trình tín ngưỡng cổ xưa nhất còn sót lại của cộng đồng người Hoa gốc Phúc Kiến. Không chỉ là nơi thờ tự linh thiêng, hội quán này còn là chứng nhân lịch sử cho hơn hai thế kỷ hình thành và phát triển của vùng đất Sài Gòn – Chợ Lớn. Với lối kiến trúc đặc trưng, những mảng chạm khắc tinh xảo và không gian văn hóa đậm chất Trung Hoa, Hội quán Tam Sơn thực sự là điểm đến không thể bỏ qua cho những ai yêu thích khám phá di sản.

Giới thiệu tổng quan về Hội quán Tam Sơn (三山會館)

Hội quán Tam Sơn, còn được gọi là chùa Ông Bổn hoặc miếu Tam Sơn, tọa lạc tại số 118 đường Triệu Quang Phục, phường 11, quận 11, TP. Hồ Chí Minh. Đây là hội quán của cộng đồng người Hoa gốc Phúc Kiến, được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ 18, đầu thế kỷ 19. Tên gọi “Tam Sơn” bắt nguồn từ ba ngọn núi nổi tiếng ở tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc, thể hiện nỗi nhớ quê hương của những người con xa xứ.

Khác với nhiều hội quán khác ở Chợ Lớn, Hội quán Tam Sơn thờ vị thần chính là Bổn Đầu Công – một vị tướng thời nhà Tống, người có công khai khẩn vùng đất mới cho người Hoa di dân. Chính vì vậy, người dân địa phương thường gọi nơi đây là chùa Ông Bổn. Hội quán không chỉ là nơi sinh hoạt tôn giáo mà còn là trung tâm văn hóa, nơi gặp gỡ, tương trợ của cộng đồng người Hoa gốc Phúc Kiến tại Sài Gòn.

Lịch sử hình thành và phát triển của Hội quán Tam Sơn

Nguồn gốc tên gọi “Tam Sơn”

Chữ “Tam Sơn” (三山) trong tên gọi của hội quán mang một ý nghĩa địa lý và văn hóa sâu sắc. Ba ngọn núi được nhắc đến bao gồm: núi Kỳ Sơn, núi Cổ Sơn và núi Bình Sơn, đều thuộc tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Đối với những người Hoa di dân đến vùng đất mới, việc đặt tên hội quán theo tên quê hương là cách để gìn giữ bản sắc và kết nối với cội nguồn.

Quá trình xây dựng qua các thời kỳ

Hội quán Tam Sơn được xây dựng lần đầu tiên vào năm 1740 dưới thời chúa Nguyễn Phúc Khoát. Ban đầu, hội quán chỉ là một ngôi miếu nhỏ bằng tre lá. Đến năm 1842, hội quán được trùng tu và mở rộng với quy mô lớn hơn. Năm 1906, hội quán tiếp tục được đại trùng tu với lối kiến trúc bề thế như ngày nay. Trải qua nhiều biến cố lịch sử, Hội quán Tam Sơn vẫn giữ được nét kiến trúc cổ kính và giá trị văn hóa đặc sắc.

Kiến trúc độc đáo của Hội quán Tam Sơn 118 Triệu Quang Phục

Mặt tiền và cổng tam quan

Bước vào Hội quán Tam Sơn, ấn tượng đầu tiên là cổng tam quan được chạm khắc tinh xảo với những họa tiết rồng phượng, tứ linh, tứ quý. Cổng được xây dựng theo lối kiến trúc truyền thống Trung Hoa với mái ngói âm dương cong vút, trên đỉnh có gắn tượng lưỡng long chầu nguyệt. Hai bên cổng là đôi sư tử đá uy nghi, biểu tượng cho sự bảo vệ và quyền uy.

Bố cục không gian bên trong

Hội quán được xây dựng theo kiểu chữ “Tam” (三) với ba gian chính nối tiếp nhau: tiền điện, trung điện và hậu điện. Mỗi gian đều có chức năng riêng biệt:

• Tiền điện: Nơi đặt bàn thờ Thiên Quan Tứ Phước và các vị thần hộ pháp
• Trung điện: Không gian thờ chính với tượng Bổn Đầu Công uy nghi
• Hậu điện: Nơi thờ Phật và các vị thần linh khác

Hệ thống cột kèo và chạm khắc

Điểm nhấn kiến trúc của Hội quán Tam Sơn chính là hệ thống cột gỗ lim lớn với những đường chạm khắc tinh xảo. Các cột được sơn son thếp vàng, trên thân cột chạm khắc hình rồng cuộn, phượng múa, hoa sen, tùng cúc trúc mai. Mỗi chi tiết chạm khắc đều mang một ý nghĩa phong thủy và triết lý sâu sắc. Đặc biệt, các bức hoành phi, câu đối được viết bằng chữ Hán cổ, thể hiện tài năng thư pháp và văn hóa truyền thống.

Mái ngói và hệ thống trang trí trên mái

Mái của Hội quán Tam Sơn được lợp bằng ngói ống màu xanh lưu ly, trên bờ nóc gắn tượng lưỡng long tranh châu. Các góc mái cong vút lên như đuôi chim phượng, tạo cảm giác thanh thoát, nhẹ nhàng. Trên các bờ mái còn có những phù điêu gốm sứ mô tả các tích truyện cổ Trung Hoa như “Tam Quốc Diễn Nghĩa”, “Tây Du Ký”, “Phong Thần Diễn Nghĩa”.

Tín ngưỡng và thờ tự tại Hội quán Tam Sơn

Vị thần chính: Bổn Đầu Công

Bổn Đầu Công là vị thần được thờ chính tại Hội quán Tam Sơn. Theo truyền thuyết, ông là một vị tướng tài ba thời nhà Tống, có công giúp dân khai hoang lập ấp, dạy dân trồng trọt, chăn nuôi. Sau khi mất, ông được phong thần và trở thành vị thần bảo hộ cho cộng đồng người Hoa gốc Phúc Kiến. Tượng Bổn Đầu Công được đặt ở vị trí trang trọng nhất trong trung điện, với khuôn mặt hiền từ, râu dài, tay cầm quạt lông.

Các vị thần khác được thờ phụng

Ngoài Bổn Đầu Công, Hội quán Tam Sơn còn thờ nhiều vị thần khác như:

• Quan Thế Âm Bồ Tát
• Quan Công (Quan Vân Trường)
• Thần Tài – Thổ Địa
• Mẹ Sanh (Bà Mụ)
• Các vị tiền hiền có công lập hội quán

Các lễ hội truyền thống

Hàng năm, Hội quán Tam Sơn tổ chức nhiều lễ hội lớn thu hút đông đảo người dân tham gia:

Tên lễ hội	Thời gian	Hoạt động chính
Lễ vía Bổn Đầu Công	16 tháng 2 âm lịch	Dâng hương, tế lễ, múa lân, hát bội
Tết Nguyên Đán	Mùng 1 đến mùng 7 tháng Giêng	Cúng bái, xin xăm, cầu an
Lễ Vu Lan	Rằm tháng 7 âm lịch	Cúng cô hồn, phóng sinh
Tết Trung Thu	Rằm tháng 8 âm lịch	Múa lân, rước đèn, phát quà cho trẻ em

Giá trị văn hóa và lịch sử của Hội quán Tam Sơn



Di sản kiến trúc nghệ thuật

Hội quán Tam Sơn được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) công nhận là Di tích Kiến trúc – Nghệ thuật cấp Quốc gia vào năm 1993. Với những giá trị kiến trúc độc đáo, các tác phẩm điêu khắc tinh xảo và hệ thống tượng thờ phong phú, hội quán là một bảo tàng sống về văn hóa người Hoa tại Việt Nam.

Vai trò trong cộng đồng người Hoa

Trong suốt hơn 200 năm tồn tại, Hội quán Tam Sơn không chỉ là nơi thờ tự mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa, giáo dục và từ thiện của cộng đồng người Hoa gốc Phúc Kiến. Hội quán từng là nơi dạy chữ Hán, dạy võ thuật, tổ chức các lớp học miễn phí cho con em trong cộng đồng. Ngày nay, hội quán vẫn duy trì các hoạt động từ thiện như phát gạo, khám bệnh miễn phí cho người nghèo.

Hướng dẫn tham quan Hội quán Tam Sơn 118 Triệu Quang Phục

Địa chỉ và cách di chuyển

Hội quán Tam Sơn tọa lạc tại số 118 đường Triệu Quang Phục, phường 11, quận 11, TP. Hồ Chí Minh. Du khách có thể di chuyển bằng nhiều phương tiện:

• Xe máy: Từ trung tâm thành phố, đi theo đường Nguyễn Văn Cừ, rẽ vào đường Lý Thường Kiệt, sau đó rẽ vào đường Triệu Quang Phục
• Xe buýt: Tuyến xe buýt số 1, 11, 45, 65 đều có trạm dừng gần hội quán
• Taxi hoặc xe công nghệ: Đặt xe đến địa chỉ 118 Triệu Quang Phục, quận 11

Thời gian mở cửa và giờ tham quan

Hội quán mở cửa hàng ngày từ 6h00 đến 18h00. Du khách có thể đến tham quan vào bất kỳ thời gian nào trong ngày. Tuy nhiên, thời điểm lý tưởng nhất là vào buổi sáng sớm (7h00 – 9h00) hoặc chiều muộn (15h00 – 17h00) để tránh nắng nóng và có thể quan sát các hoạt động cúng bái của người dân.

Những lưu ý khi tham quan

Khi đến tham quan Hội quán Tam Sơn, du khách cần lưu ý một số điều sau:

• Trang phục lịch sự, kín đáo, không mặc quần short, áo ba lỗ
• Không nói chuyện ồn ào, giữ thái độ tôn nghiêm
• Không chụp ảnh khi chưa được phép, đặc biệt là khu vực thờ tự
• Không sờ vào các hiện vật, tượng thờ
• Nên mang giày dép dễ tháo vì phải bỏ giày khi vào khu vực thờ chính
• Có thể thắp hương và cầu nguyện nếu muốn

So sánh Hội quán Tam Sơn với các hội quán khác ở Chợ Lớn

Chợ Lớn nổi tiếng với nhiều hội quán của người Hoa như Hội quán Quảng Đông (Tuệ Thành), Hội quán Triều Châu (Nghĩa An), Hội quán Phúc Kiến (Ôn Lăng). Mỗi hội quán đều có những nét đặc trưng riêng:

Những sai lầm thường gặp khi tham quan Hội quán Tam Sơn

Nhầm lẫn với các hội quán khác

Nhiều du khách thường nhầm Hội quán Tam Sơn với Hội quán Phúc Kiến (Ôn Lăng) ở quận 5. Cả hai đều do người Hoa gốc Phúc Kiến xây dựng nhưng Hội quán Tam Sơn thờ Bổn Đầu Công, trong khi Hội quán Phúc Kiến thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu. Du khách cần phân biệt rõ để tránh nhầm lẫn.

Bỏ qua các chi tiết kiến trúc nhỏ

Nhiều người chỉ chú ý đến không gian thờ chính mà bỏ qua các chi tiết kiến trúc nhỏ nhưng vô cùng giá trị như các bức phù điêu trên tường, các câu đối cổ, các bức hoành phi. Những chi tiết này chứa đựng nhiều thông tin lịch sử và văn hóa quý báu.

Câu hỏi thường gặp về Hội quán Tam Sơn

Hội quán Tam Sơn có miễn phí tham quan không?

Hội quán Tam Sơn hoàn toàn miễn phí vé vào cửa. Du khách chỉ cần bỏ giày dép trước khi vào khu vực thờ chính và có thể tự do tham quan, thắp hương.

Có thể chụp ảnh bên trong Hội quán Tam Sơn không?

Du khách có thể chụp ảnh bên ngoài khuôn viên hội quán. Tuy nhiên, đối với khu vực thờ tự bên trong, cần xin phép ban quản lý trước khi chụp. Một số khu vực linh thiêng có thể bị cấm chụp ảnh hoàn toàn.

Thời gian nào trong năm thích hợp nhất để tham quan Hội quán Tam Sơn?

Thời điểm lý tưởng nhất là vào dịp lễ vía Bổn Đầu Công (16 tháng 2 âm lịch) hoặc Tết Nguyên Đán. Lúc này, hội quán được trang hoàng lộng lẫy và diễn ra nhiều hoạt động văn hóa đặc sắc.

Hội quán Tam Sơn có tổ chức các lớp học tiếng Hoa không?

Hiện tại, hội quán không còn tổ chức các lớp học tiếng Hoa thường xuyên như trước. Tuy nhiên, vào các dịp lễ lớn, hội quán vẫn tổ chức các lớp học ngắn hạn về văn hóa, thư pháp cho con em trong cộng đồng.

Có thể kết hợp tham quan Hội quán Tam Sơn với các địa điểm nào khác?

Du khách có thể kết hợp tham quan Hội quán Tam Sơn với các địa điểm lân cận như chợ Bình Tây, chùa Bà Thiên Hậu, khu phố ẩm thực đường Nguyễn Trãi, hoặc các hội quán khác ở quận 5 và quận 6.

Kết luận

三山會館 – Hội quán Tam Sơn 118 Đ. Triệu Quang Phục, Phường 11, Chợ Lớn, Hồ Chí Minh là một di sản văn hóa vô giá của cộng đồng người Hoa tại Việt Nam. Với lịch sử hơn 200 năm, kiến trúc độc đáo và giá trị tín ngưỡng sâu sắc, hội quán xứng đáng là điểm đến không thể bỏ qua trong hành trình khám phá văn hóa Sài Gòn – Chợ Lớn. Mỗi viên gạch, mỗi đường chạm khắc nơi đây đều kể một câu chuyện về quá khứ, về những con người đã vượt biển đến vùng đất mới và xây dựng nên một cộng đồng vững mạnh. Hãy dành thời gian ghé thăm Hội quán Tam Sơn để cảm nhận không khí linh thiêng, chiêm ngưỡng vẻ đẹp kiến trúc cổ và tìm hiểu về một phần lịch sử đặc biệt của thành phố mang tên Bác.