Nằm ẩn mình giữa non nước hữu tình của cố đô Hoa Lư, Bảo Điện Hành Cung – Vũ Lâm, Ninh Thắng, Hoa Lư, Ninh Bình không chỉ là một quần thể di tích lịch sử mà còn là biểu tượng cho ý chí quật cường của nhà Trần trong ba cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông. Nơi đây từng là căn cứ địa chiến lược, chứng kiến những quyết sách quan trọng và là nơi Thượng hoàng Trần Thái Tông cùng các vua Trần tu hành, củng cố lực lượng. Bài viết sẽ khám phá vai trò then chốt của Vũ Lâm, từ một am nhỏ đến kinh đô đá vững chắc, thể hiện tầm nhìn quân sự và tinh thần Phật giáo Trúc Lâm sâu sắc. Khám phá di sản văn hóa này mang lại cái nhìn toàn diện về một giai đoạn hào hùng của lịch sử Việt Nam, cùng những đóng góp không thể phủ nhận vào sự nghiệp giữ nước.
Hành Cung Vũ Lâm: Căn Cứ Địa Chiến Lược Của Nhà Trần
Chỉ đường tới Hành cung Vũ Lâm, thôn Văn Lâm, xã Ninh Hải, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình
Kinh đô Thăng Long vào thời Trần mang nhiều ưu điểm nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro chiến lược. Với vị trí đồng bằng, không có thế hiểm trở núi cao sông dài, Thăng Long dễ bị quân Nguyên – Mông uy hiếp khi xảy ra chiến tranh. Điều này thúc đẩy các vua Trần tìm kiếm một hậu cứ vững chắc.
Vua Trần Thái Tông đã cử các quan đi khảo sát kỹ lưỡng tại phủ Trường Yên. Động Vũ Lâm, nay thuộc thôn Văn Lâm, xã Ninh Hải, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, được chọn. Vùng núi cao hiểm trở này là địa điểm lý tưởng để xây dựng Hành cung Vũ Lâm.
Thái Thượng hoàng Trần Thái Tông về đây với danh nghĩa tu hành. Hành cung Vũ Lâm chỉ cách cố đô Hoa Lư xưa khoảng 4km về phía Nam. Việc xây dựng một am nhỏ tại vị trí đất cao dưới chân núi phía Đông bên sông Ngô Đồng, phía trong Hang Cả, đã đánh dấu sự khởi đầu. Nơi này hiện được gọi là đất Vườn Am, cao hơn mặt ruộng và rộng khoảng hơn một sào. Dãy núi Vườn Am gần đó cũng ghi nhận sự hiện diện của nhà vua.
Vua Trần Thái Tông là người đầu tiên đi thuyền qua Hang Cả của Tam Cốc ngày nay. Ông là người phát hiện sớm nhất địa thế độc đáo này. Nơi ở ban đầu của nhà vua rất kín đáo, đảm bảo an toàn tuyệt đối trước mọi sự dò la của kẻ thù.
Tuy nhiên, am nhỏ ban đầu dần trở nên chật hẹp và lầy lội. Vua Trần Thái Tông quyết định dời am ra động Vũ Lâm. Ông cho dựng am Thái Vi tại đất Triều cũ, thờ Phật và Tam Thanh Thượng Đế. Sau đó, am lại được dời một lần nữa đến vị trí hiện nay có đền Thái Vi.
Động Vũ Lâm thực chất là một thung lũng rộng khoảng 20 mẫu, nằm ở phía Tây Bắc thôn Văn Lâm. Trung tâm của Hành cung Vũ Lâm chính là am Thái Vi thuộc thôn Văn Lâm, xã Ninh Hải. Nơi đây là một địa danh hiểm trở tự nhiên. Ba mặt Bắc, Tây, Nam được bao bọc bởi núi đá cao sừng sững. Mặt phía Đông không có núi chắn nhưng lại có sông Ngô Đồng chảy vào.
Vị trí địa lý độc đáo này tạo nên một pháo đài tự nhiên. Am Thái Vi thời Trần như một công trình phòng ngự vững chắc. Đây là một vị trí kín đáo, cực kỳ thuận lợi cho cả phòng thủ lẫn tiến công.
Việc chọn vùng núi Vũ Lâm làm Hành cung để tu hành, đồng thời là hậu cứ chỉ đạo cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông, là một quyết định khoa học. Nơi đây được ví như “Kinh đô đá” của nhà Trần. Các vua quan đã họp bàn, đưa ra những quyết sách chiến lược quan trọng. Từ đây, họ chỉ đạo quân dân chuẩn bị, bố trí lực lượng tại các nơi hiểm yếu để đón đánh giặc. Hành cung Vũ Lâm đã trở thành trung tâm chỉ đạo, cơ quan đầu não của ba cuộc kháng chiến.
Từ Am Nhỏ Đến Cung Điện Vững Chắc: Sự Phát Triển Của Hành Cung
Sau khi xây dựng Hành cung Vũ Lâm, các vị vua Trần tiếp tục củng cố và mở rộng nơi đây. Đến niên hiệu Bảo Phù (1273 – 1278), vua Trần Thánh Tông đã cho xây thêm một số cung điện. Cùng với việc xây thêm cung điện Thái Vi, nhân dân thôn Văn Lâm đã góp sức. Họ làm một con đường từ làng Văn Lâm vào cung điện. Đồng thời, một cây cầu đá bắc qua sông Ngô Đồng, được gọi là cầu Rồng hay cống Rồng, cũng được xây dựng.
Mặc dù vua Trần Thái Tông mất vào năm 1277, Hành cung Vũ Lâm vẫn tiếp tục tồn tại. Nhiều tên gọi làng xã ở Ninh Hải, Ninh Thắng ngày nay còn gợi lại những địa danh xưa. Chúng minh chứng cho quy mô và sự quan trọng của Hành cung.
Thôn Văn Lâm, xã Ninh Hải, lưu giữ nhiều dấu tích quan trọng. Vườn Am là nơi vua Trần Thái Tông dựng Am đầu tiên. Hang Cả, Cửa Quan, Gò Mưng là các trạm gác tiền tiêu. Đình Các là nơi các quan dừng chân sửa mũ áo trước khi vào am Thái Vi. Bến Thánh là bến thuyền quan trọng. Cánh đồng Trường Thi là khu vực luyện quân và thi võ của quân sĩ thời Trần.
Làng Tuân Cáo thuộc xã Ninh Thắng có đình Tuân Cáo. Nơi đây là điểm dừng để các quan báo cáo công việc xưa kia. Làng Hạ Trạo có bến Đông, nơi vua Trần Thái Tông từng hạ mái chèo khi đi thuyền đến. Về sau, nơi này trở thành quy định bắt buộc cho các quan. Xã Ninh Thắng còn có làng Hành Cung, trực tiếp ghi nhận sự hiện diện của Hành cung Vũ Lâm. Làng Khả Lương, nằm về phía Bắc và Tây Bắc làng Hành Cung, là kho lương thực quan trọng của nhà Trần.
Vai Trò Quan Trọng Trong Cuộc Kháng Chiến Chống Nguyên – Mông
Con trai Thái Thượng hoàng Trần Thái Tông là vua Trần Thánh Tông lên ngôi năm 1258. Ông cũng dành thời gian về Hành cung Vũ Lâm để xây dựng thêm cung điện. Đến năm 1278, vua Trần Thánh Tông nhường ngôi cho Thái tử Khâm (Trần Nhân Tông), trở thành Thái Thượng hoàng.
Khoảng năm 1283, vua Trần Nhân Tông đã về Hành cung Vũ Lâm. Ông đích thân xem xét, củng cố và cho canh phòng bảo vệ nơi đây nghiêm ngặt. Đây là thời điểm chuẩn bị cho cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông lần thứ hai.
Tương truyền, năm 1283, vua Trần Nhân Tông chỉ đạo xây dựng các phòng tuyến vòng ngoài. Mục đích là bảo vệ am Thái Vi từ phía Đông. Ông cử Tiến sĩ Đào Dương Bật, một người văn võ toàn tài, về thôn Đông Trang, xã Ninh An, huyện Hoa Lư. Nhiệm vụ của ông là chiêu dân lập ấp, đồng thời làm cảnh giới bảo vệ Hành cung từ phía Đông, cách am Thái Vi khoảng 5km.
Về phía Tây Hành cung Vũ Lâm, vua Trần Nhân Tông và Thượng hoàng Trần Thánh Tông cũng bố trí lực lượng. Quân sĩ thiện chiến được đặt ở vùng núi Thiện Dưỡng, nay thuộc phía Tây Nam xã Ninh Vân. Vị trí này chiến lược, nhằm chặn đường tiến quân của quân Nguyên – Mông từ Thanh Hóa. Điều này thể hiện sự quan tâm bảo vệ Hành cung Vũ Lâm rất cẩn mật của các vua Trần. Nhiều cuộc họp quan trọng của triều đình đã diễn ra tại đây. Họ bố trí lực lượng, chuẩn bị đánh đuổi quân Nguyên – Mông.
Vào ngày 3 tháng 5 năm Ất Dậu (7-5-1285), một trận đánh lịch sử đã diễn ra. Hai vua Trần Thánh Tông và Trần Nhân Tông cùng Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn đã đánh tan một bộ phận quân Nguyên – Mông tại phủ Trường Yên. “Đại Việt sử ký toàn thư” (Tập II – NXB KHXH – 1998 – trang 56) ghi: “Tháng 5, ngày mồng 3, hai vua đánh bại giặc ở phủ Trường Yên (Ninh Bình) chém đầu cắt tai giặc nhiều không kể xiết”.
Quân Nguyên – Mông bị tiêu diệt rất nhiều, xác phơi kín đồng cỏ, máu chảy đỏ cả một vùng. Sau này, người dân còn lưu truyền câu: “Máu Lang Ca, ma Quang Hiển”. Trận đánh này diễn ra tại thung lũng đá vôi Thiện Dưỡng. Ở giữa thung lũng này (thuộc xã Ninh Vân) hiện nay có cánh đồng Cửa Mả và thung lũng Mồ, vì có nhiều mồ mả. Người dân địa phương vẫn gọi thung lũng này là “Đất chiến địa”.
Trận đánh quân Nguyên – Mông ở phủ Trường Yên năm 1285 có tầm chiến lược và ý nghĩa quyết định. Nó đã tiêu diệt một lượng lớn quân thù. Trận chiến này góp phần nhanh chóng quét sạch quân Nguyên – Mông ra khỏi đất Đại Việt sau đó. Một lần nữa, phủ Trường Yên không chỉ là đất Đế đô mà còn là đất chiến địa tiêu diệt quân thù. Như thế, Hành cung Vũ Lâm là một địa danh rất quan trọng ở thời Trần, có chỗ đứng vững chắc trong lịch sử dân tộc. Thông tin này được tổng hợp và kiểm chứng dựa trên dữ liệu từ Google Maps và các tài liệu lịch sử uy tín. Hanoidep.vn tự hào mang đến những thông tin chính xác về các di sản Việt Nam.
Hành Cung Vũ Lâm Và Dấu Ấn Phật Giáo Của Các Vua Trần
Sau chiến thắng quân Nguyên – Mông lần thứ ba (1288), nước Đại Việt bước vào thời kỳ hòa bình, yên ổn. Hành cung Vũ Lâm vẫn tiếp tục tồn tại và phát huy vai trò. Vua Trần Thái Tông đã mất từ năm 1277, và vua Trần Thánh Tông cũng mất vào năm 1290.
Năm 1293, vua Trần Nhân Tông nhường ngôi cho con trưởng là Thái tử Thuyên. Ông trở thành Thái Thượng hoàng. Năm 1294, Thượng hoàng Trần Nhân Tông lại đến Hành cung Vũ Lâm. Sách “Đại Việt sử ký toàn thư” (Tập II – NXB Khoa học xã hội – Hà Nội – 1998 – Trang 71 và 72) ghi lại sự kiện này. “Giáp Ngọ, Hưng Long năm thứ hai (1294)… Mùa thu, tháng 7… Bấy giờ, Thượng hoàng (Trần Nhân Tông) đến Vũ Lâm (xã Ninh Hải, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình ngày nay) vào chơi hang đá (Tam Cốc), cửa núi đá hẹp, Thượng hoàng ngự chiếc thuyền nhỏ, Tuyên Từ Thái hậu ngồi đằng đuôi thuyền, gọi Văn Túc Vương (Đạo Tái) lên mũi thuyền, chỉ để một người chèo thuyền thôi”. Điều này khẳng định Thượng hoàng Trần Nhân Tông trở về Hành cung Vũ Lâm năm 1294.
Đến năm Ất Mùi, năm thứ ba (1295), tháng 6, Thượng hoàng Trần Nhân Tông từ Ai Lao trở về nước. Sau đó, ông bắt đầu xuất gia đi tu tại Hành cung Vũ Lâm. “Khâm định Việt sử thông giám cương mục” ghi: “Ất Mùi, năm thứ ba (1295)… tháng 6, mùa hạ… Thượng hoàng từ Ai Lao trở về, rồi xuất gia ở Hành cung Vũ Lâm, sau lại trở về Kinh Sư”.
Năm 1295, vua Trần Nhân Tông xuất gia tu hành tại Hành cung Vũ Lâm. Đây là xu thế tất yếu của thời Trần, khi Phật giáo phát triển mạnh mẽ. Các vị vua, hoàng hậu, vương công đều tìm kiếm giá trị của đạo Phật. Thái Thượng hoàng Trần Nhân Tông cũng không ngoại lệ. Ngài xuất gia lần đầu tiên tại Hành cung Vũ Lâm.
Theo sử sách, Thái Thượng hoàng Trần Nhân Tông tu hành ở Hành cung Vũ Lâm năm 1295. Điều này có nghĩa là Hành cung Vũ Lâm còn tồn tại đến năm đó. Nhà vua tu hành ở Hành cung Vũ Lâm đến năm 1299 thì ra Thăng Long, rồi lên Yên Tử. Như vậy, Hành cung Vũ Lâm tồn tại ở Ninh Bình trong 41 năm (1258-1299).
Bảo Điện Hành Cung – Vũ Lâm, Ninh Thắng, Hoa Lư, Ninh Bình là một di tích đặc biệt, minh chứng sống động cho tư duy chiến lược quân sự và tinh thần kiên cường của nhà Trần. Từ một am nhỏ sơ khai dưới thời Trần Thái Tông, nơi đây đã phát triển thành căn cứ địa vững chắc, đóng vai trò đầu não trong cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông, đồng thời là trung tâm tu hành của các vị vua uyên bác. Vị trí địa lý hiểm trở cùng những dấu tích lịch sử, văn hóa và Phật giáo phong phú khiến Hành cung Vũ Lâm trở thành điểm đến giá trị, giúp thế hệ sau hiểu rõ hơn về một giai đoạn vàng son của dân tộc.
Ngày Cập Nhật: Tháng 10 11, 2025 by Ngô Hồng Thái
